“Niet in belangen en hokjes denken en vertrouwen hebben in elkaar. We hebben als gemeenschap werk te doen, niet als individuele organisaties.”
1 oktober 2026
Rijndag 2026: inspireren, verbinden en vooruitkijken
Op naar gebiedsgerichte vervolgstappen in het Rijngebied
Vertrouwde en ook veel nieuwe gezichten op de Rijndag op 24 september in Zutphen! Zo groeit de ‘Rijncommunity’ en dat is goed nieuws, nu gebiedsgericht werken aan het Rijngebied van morgen steeds dichterbij komt. “We moeten versnellen”, benadrukte programmamanager Jeroen Gelinck bij de opening van de Rijndag. Kijk nu alleen maar naar de extreme droogte en de uitzonderlijk lage waterstand in de Rijn en je weet: morgen is allang begonnen. “Vaart maken!”
“We staan aan de vooravond van een grote verbouwing van het rivierengebied”, hield procesmanager Tom Radstaak van Deltaprogramma Rijn bezoekers van de Rijndag ’s ochtends voor tijdens de ‘nieuwkomerssessie’. Hier liet een zaal vol zich in sneltreinvaart bijpraten over de opgaven en actuele ontwikkelingen in het Rijngebied.
Deltaprogramma Rijn is de verbindende schakel tussen lokale, regionale en landelijke opgaven en tussen de riviergemeenten, provincies, waterschappen en het Rijk, legde Tom uit. Het voedt het Nationaal Deltaprogramma dat het kabinet adviseert over hoogwaterveiligheid, zoetwater en klimaatadaptatie én Ruimte voor de Rivier 2.0, dat werkt aan een toekomstbestendig riviersysteem.
In het Regionaal Perspectief Rijngebied brengt Deltaprogramma Rijn alles wat er landelijk, regionaal en lokaal speelt langs de rivieren bij elkaar. “Met de kansen om opgaven te verbinden erbij én de schuurpunten”, lichtte Tom toe. “Zo bieden we samenhang en voorkomen we dat ontwikkelingen langs elkaar gaan lopen.”
En dat is best een complexe klus, beaamde Tom. Zo bestaat alleen al de achterban van Deltaprogramma Rijn uit zo’n zeventig overheden en organisaties met allemaal hun eigen overleggen, inrichting, schaalniveau, belangen en planning.
Opgaven kun je niet los zien van elkaar
“De druk op de ruimte is groot, we moeten keuzes maken en we kunnen alle opgaven niet los zien van elkaar”, legde Tom uit. “De rivier heeft ruimte nodig, maar we willen en moeten ook veel andere dingen.” Van woningbouw en bedrijvigheid tot landbouw, mobiliteit en recreatie: in de gebieden langs de Rijn waar maatregelen nodig zijn om de rivier meer ruimte te geven worden ook andere plannen gemaakt.
Dat realiseert programmamanager Marieke Hofstra van Ruimte voor de Rivier 2.0 (RvdR 2.0) zich natuurlijk ook. Op het podium ging zij na de opening van de Rijndag in gesprek met dagvoorzitter Lisa Peters. “Het is een spannende week. We hebben namelijk net het voorstel bekendgemaakt waar achter de dijk in de toekomst ruimte nodig kan zijn voor de rivier bij extreem hoogwater. En dat raakt mensen en organisaties in die gebieden.”
In juli nam het kabinet al het besluit om de steeds verder dalende rivierbodem te stabiliseren . Dat gebeurt door zand en grind toe te voegen én door de aanleg van een meergeulensysteem in de Waal. Dat vermindert de stroomsnelheid doordat de rivier meer ruimte krijgt, waardoor de bodem minder uitslijt. Over het voorstel voor de reserveringen besluit het kabinet naar verwachting in december.
Wateropgaven verbinden met ruimtelijke ontwikkelingen
“We moeten voorkomen dat we nu plekken volbouwen waarvan we over bijvoorbeeld twintig jaar denken: dat hadden we niet moeten doen”, vatte Marieke bondig samen. “In de toekomst komt er meer water op ons af en dan hebben we meer ruimte nodig.” Dat kan bijvoorbeeld door dijken terug te leggen, of door extra geulen aan te leggen achter de dijk, zoals bij Veessen-Wapenveld. Zulke maatregelen zijn volgens de huidige inzichten pas na 2050 nodig.
Marieke benadrukte dat dit niet betekent dat er nu ‘niets meer kan’. “Veel kan nog wel. Je kunt er blijven wonen en boeren. Wat niet kan, zijn grote nieuwe bouwplannen, zoals een nieuwe woonwijk of een grote uitbreiding van een bedrijf.”
Na het besluit van het kabinet worden de voorgestelde globale locaties vanaf 2027 preciezer begrensd. Daarover volgen gesprekken met de riviergemeenten. Soms kan – afhankelijk van andere plannen - zo’n begrenzing mogelijk iets verplaatst worden, soms zal er minder te kiezen zijn. “We moeten op gebiedsniveau in gesprek”, vulde procesmanager Tom Radstaak even later aan.

Nu verder aan de slag
Deltaprogramma Rijn werkt nu aan deel 2 van het Regionaal Perspectief Rijngebied. Nadat in deel 1 alle ontwikkelingen in het Rijngebied bij elkaar zijn gebracht en deelgebieden zijn gedefinieerd, is het in deel 2 tijd om die gebiedsgericht specifieker uit te werken. In deel 3 volgen zaken als governance, organisatie en een uitvoeringsagenda concreter gemaakt.
Het Regionaal Perspectief werkt twee kanten op. De regionale en lokale opgaven zijn via het perspectief ingebracht bij RvdR 2.0 en zijn meegenomen in de afwegingen. Andersom helpt Deltaprogramma Rijn om landelijke keuzes terug te brengen naar de gebieden, om die daar te verbinden met wat er lokaal en regionaal speelt.
Volgens procesmanager Tom is dit ook waardevol voor de komende tijd, als de ruimtelijke reserveringen preciezer worden begrensd. “Voor een deel van het Rijngebied is al goed in beeld welke opgaven samenkomen en waar de urgentie het grootst is.” Hij benadrukte dat de rol van Deltaprogramma Rijn vooral agenderen, aanjagen en verbinden is. Het programma voert dus geen projecten uit. “Het Regionaal Perspectief krijgt pas echt betekenis als organisaties in de gebieden de kansen herkennen, er eigenaarschap voor nemen en ermee verder gaan.”
Vanuit de zaal klonk waardering voor hoe de samenwerking afgelopen jaar is versterkt. Via Mentimeter gaven deelnemers aan tevreden te zijn over de samenwerking tussen Rijk en regio. Daar kwam een duidelijke oproep uit: houd die samenwerking vast.

Urgentie is duidelijk
Die oproep om de samenwerking vast te houden, vormde een mooie opmaat naar het bestuurlijke podiumgesprek. Want dat samenwerken hard nodig is, werd daar opnieuw duidelijk.
Schade voor de natuur, de landbouw, de dijken en nog maar nét voldoende watervoorraad in het IJsselmeer: de huidige droogte van deze zomer maakt dat Hein Pieper net als programmamanager Jeroen Gelinck nog meer haast voelt om aan de slag te gaan.
“Ik denk zelfs wel eens: we zijn te laat begonnen”, zei de dijkgraaf Waterschap Rijn en IJssel en voorzitter van het Bestuurlijk Platform Rijn. De voorgestelde keuzes zijn goed, maar het mag sneller en er moet vooral ook meteen geld aan gekoppeld worden. “Laten we dat watersysteem op orde houden!”
“De urgentie is echt toegenomen”, merkt ook voorzitter Nelly Kalfs van de Vereniging Nederlandse Riviergemeenten. “Funderingsschade aan woningen door droogte is in veel gemeenten een ernstig probleem aan het worden.”
Naast het anders inrichten van onze leefomgeving en het vasthouden en anders gebruiken van water moeten we wat haar betreft ook inzetten op waterbewust gedrag. Gemeenten kunnen daarin een belangrijke rol spelen, net als watermusea bijvoorbeeld. “Dat vraagt ook om communicatie die de urgentie voelbaar maakt en mensen helpt waterbewuster te handelen.”
Los daarvan was haar oproep: “Zorg dat gemeenten meegenomen worden in volgende stappen. Gebruik de inventiviteit die daar is. Tijdelijke woningen, hoogwaterwoningen: wat kan er in de tussentijd wél in reserveringsgebieden? Laten we sámen dat huiswerk maken en samen ontwerpen, op zoek naar kansen om opgaven slim te combineren. De Rijnkade in Arnhem vind ik wat dat betreft een prachtig voorbeeld van samenwerking tussen waterschap en gemeente.”
Rijk en gemeenten moeten samen aan tafel kunnen zitten, met alle belangen en wensen op tafel. Het Regionaal Perspectief Rijngebied laat volgens Nelly Kalfs zien wat zo’n manier van samenwerken kan opleveren. En: “ook begrippen als ‘kapitaalintensief’ vragen om zo’n gesprek, omdat Rijk en regio daar niet altijd hetzelfde onder verstaan.”

Goede inhoud krijg je via inwoners
Ook Carine Verheggen zou die kansen om opgaven te combineren graag verkennen. De regiomanager van de provincie Gelderland verving op deze Rijndag gedeputeerde Ans Mol. Zij pleitte ervoor om bij gebiedsuitwerkingen vooral de mensen in het gebied te betrekken. “Goede inhoud krijg je in gesprekken met inwoners op tafel. Zij kénnen die gebieden.”
Carine Verheggen ziet dat de landelijke opgaven daarbij niet alleen beperkingen bieden, maar ook kansen en duidelijkheid voor de regio. Ze dwingen tot ruimtelijke keuzes die we idealiter samen maken. Out of the box-denken hoort er wat haar betreft bij. “Niet alleen vanuit de inrichting van vandaag, maar ook vanuit hoe Nederland er in de toekomst uit kan zien.”
Maar waar dan als eerste te beginnen? Hoe bepaal je prioriteiten? “ Kijk vooral waar de energie zit. Wie kan waar een voortrekkersrol nemen? Zo doet de provincie een stap naar voren voor de gebiedsuitwerking in het splitsingspuntengebied, ergens anders kan dat een waterschap, een gemeente of het Rijk zijn.”
Tijd, capaciteit en middelen spelen ook altijd een rol én de vraag waar de noodzaak en het effect het grootst zijn. Het komt er vooral op aan om samen te kijken naar wat een gebied aankan, bracht Carine in. Daarvoor is de informatie in elk geval prima op orde. “Met het Regionaal Perspectief Rijngebied hebben we een mooi voorbeeld neergelegd.” Ook de communicatie vanuit Ruimte voor de Rivier 2.0 naar de riviergemeenten verdient een pluim, complimenteerde Nelly Kalfs. Goede gesprekken, heldere informatie: het helpt allemaal.
Vertrouwen hebben in elkaar
Bij het nieuwe gebiedsgericht werken hoort dat je complexiteit omarmt, dan kom je tot betere uitkomsten dan wanneer je projectdoelen aan de voorkant wilt vastleggen en daarop afgerekend wordt, benadrukte Hein Pieper. Hij wees op de bijzondere manier waarop Rijk, regio, waterschappen en gemeenten in het Rijngebied met elkaar samenwerken. “Dat we zo met elkaar vanuit een gezamenlijk belang het gesprek voeren is echt bijzonder.”
Het mag daarbij dan ook best eens schuren, want we kunnen vertrouwen op deze sterke samenwerkingsbasis. Zijn recept? “Niet in belangen en hokjes denken en vertrouwen hebben in elkaar. We hebben als gemeenschap werk te doen, niet als individuele organisaties.”

Terugblik werksessies en excursie
Na interactieve podiumgesprekken in de ochtend – de Rijndagbezoekers konden ook reageren op stellingen of vragen meegeven – volgden kennis- en werksessies en een wandelexcursie.
Werksessie - Samenwerkingslessen gebiedsgericht werken
Projectmanager Didier Adriaansens van Rivierklimaatpark IJsselpoort deelde lessen uit dertien jaar gebiedsgericht samenwerken tussen gemeenten, provincie, waterschap, Natuurmonumenten en Rijk. Tussen Arnhem en Giesbeek ontstaat een echt rivierpark. De rivier krijgt daar meer ruimte, natuur wordt hersteld en er is aandacht voor recreatieve, natuurinclusieve landbouw en economische ontwikkeling. Het voorkeursalternatief voor dit plan is klaar.
Aan de hand van stellingen en dilemma’s bracht de projectmanager met de sessiedeelnemers succesfactoren in kaart. Wat doe je als er een nieuw politiek speelveld is na verkiezingen en commitment dreigt af te nemen? Of als er een budgettekort of capaciteitstekort dreigt? De vragen leverden levendige gesprekken op, wat resulteerde in een lijstje ‘do’s en don’t’s voor gebiedsgericht werken in een complexe context.
Een greep uit wat je vooral wél moet doen: blijven investeren in relaties, accepteren dat belangen verschillen, een gezamenlijk toekomstbeeld blijven onderhouden, nieuwe bestuurders actief meenemen in het verhaal, ruimte maken voor informele gesprekken, successen vieren en zorgen voor heldere verwachtingen.

Werksessie - Binnenvaart mag meer op de (regionale) kaart
Senior adviseur Scheepvaart en Vaarwegen Brian Vrijaldenhoven van Rijkswaterstaat Oost-Nederland verkende met zijn deelnemers hoe we het Rijngebied bereikbaar kunnen houden.
Het belang van de binnenvaart voor onze economie is te onbekend. Daarover was iedereen het eens. Veel mensen beseffen bijvoorbeeld niet dat alles veel duurder wordt als de binnenvaart wegvalt. Sinds deze zomer dringt dat iets meer door. Door de periode van laagwater staat de bevaarbaarheid onder druk en is duidelijker geworden dat de binnenvaart een belangrijke schakel is in de economie van het Rijngebied.
In de sessie kwamen de belangrijkste regionale knelpunten en kansen aan bod. Naast riviermaatregelen die kunnen bijdragen aan goede bevaarbaarheid, zijn afspraken voor periodes met laagwater welkom. Ook is internationale samenwerking noodzakelijk. Die is er al wel, maar intensivering is nodig, brachten de deelnemers in.
- Bestandsgrootte:
- 3,18 MB

Werksessie - Eén systeem, één opgave: meer gezamenlijk eigenaarschap is nodig
Ysbrand Graafsma van Waterschap Rijn en IJssel, Noortje Ras van Waterschap Rivierenland en Frederik Brink van Waterschap Vallei en Veluwe maakten in deze workshop snel duidelijk dat water zich niet aan bestuurlijke grenzen houdt. Terwijl die grenzen wél bepalend zijn voor organisaties en hun samenwerking.
Een belangrijk thema tijdens deze sessie was droogte. De optelsom van droogteproblemen in het regionale watersysteem in combinatie met laagwater en bodemerosie in het hoofdwatersysteem is een urgent vraagstuk. Daarnaast ging het ook over governance en verkokering in en tussen organisaties.
Veel partijen kijken vanuit hun eigen discipline, belangen en verantwoordelijkheden naar een gebied. Daardoor ontbreekt de integrale blik die nodig is om verschillende opgaven en schaalniveaus met elkaar te verbinden en verder te brengen. Gebiedsgerichte samenwerking is de logische, maar lastige sleutel.
Zo zijn er veel verschillende overlegstructuren en organisaties betrokken, wat samenwerking complex maakt. Verschillen in belangen en veel opgaven tegelijk kunnen ervoor zorgen dat je moeilijk tot gezamenlijke oplossingen kunt komen in een gebied. Hierom vraagt de belangenafweging en onderlinge verbinding extra aandacht. Inhoudelijke raakvlakken tussen het hoofd- en regionaal watersysteem zijn in het algemeen goed in beeld. De droogteproblematiek in het regionale watersysteem in samenhang met de laagwater- en bodemerosie problematiek in het hoofdwatersysteem wordt als urgent en nog onvoldoende doorgrond vraagstuk ervaren.
Een belangrijke conclusie: er is behoefte aan mensen die boven de afzonderlijke opgaven kunnen uitstijgen en die verschillende belangen en schaalniveaus met elkaar kunnen verbinden. Gezamenlijk eigenaarschap en samenwerken vanuit gelijkwaardigheid: dat zijn belangrijke wensen als het aan de deelnemers ligt. Waarbij aandacht nodig is voor hoe over bestuurlijke (beheer)grenzen heen gekeken kan worden.
- Bestandsgrootte:
- 3,78 MB

Kennissessie - Meergeulensysteem: van rivierbodem naar gebied
Bert Voortman van Rijkswaterstaat gaf helder tekst en uitleg over het Rijnsysteem en waarom riviermaatregelen nodig zijn. Om de daling van de rivierbodem van de Waal tegen te gaan, komt er een meergeulensysteem , gecombineerd met het aanvullen van zand en grind op de rivierbodem. Welke kansen en vragen levert dit op? In de zaal was opvallend veel energie om daar antwoord op te geven!
Dat ingrijpen in het riviersysteem nodig is, werd door het laagwater waarmee ons land sinds de zomer kampt wel heel duidelijk. Een van de deelnemers vertelde dat dijkversterkingswerk zelfs niet door kon gaan omdat een schip met materialen die daarvoor nodig zijn, door laagwater niet kon varen. Ook andere deelnemers herkennen de effecten van de daling van de rivierbodem.
De landbouw en natuur voelen de problemen die droogte veroorzaakt ook. Bedrijven vragen zich af of ze nog op de goede plek zitten vanwege de afhankelijkheid van vervoer over water. En in gemeente Beuningen werd zelfs de vraag gesteld of de fruitteelt op termijn nog houdbaar is. Ook funderingsschade is een groeiend fenomeen en de financiële wereld denkt na over hogere hypotheeklasten en verzekeringspremies vanwege overstromingsrisico’s.
De grilligheid van de waterafvoer maakt de effecten ingrijpender, zowel bij hoogwater als laagwater. Vooral meerdere droge jaren achter elkaar hebben een steeds grotere impact. De vraag is wel: hoe ervaren inwoners dit eigenlijk allemaal? De deelnemers vinden dat hier een taak ligt voor de overheid: die kan meer aandacht besteden aan dit onderwerp. De aanleg van het meergeulensysteem kan een kans zijn om inwoners meer bewust te maken van klimaatverandering en wat die van ze vraagt.
Er zijn meer kansen. Zo kun je opgaven verbinden aan dijkversterkingen of andere gebiedsontwikkelingen en bieden groene scheggen in het gebied ruimte voor recreatie in combinatie met woningbouw. Vragen of risico’s zijn er ook: wat is het effect op het regionale watersysteem en grondwaterstanden? En: er zijn specifieke gebieden die extra gevoelig zijn voor verdroging, die vragen extra aandacht.
- Bestandsgrootte:
- 8,41 MB

Excursie - Gebiedsgericht werken in Zutphen
Adviseurs ruimtelijke ontwikkeling van de gemeente Zutphen Hans van Bolderen en Con Zaat namen de Rijndagbezoekers mee Zutphen in. De IJssel zit hier ingeklemd tussen stad en landschap, terwijl er tegelijk opgaven spelen rond waterveiligheid, mogelijke extra rivierruimte, woningbouw, natuur, bereikbaarheid en regionale wateropgaven.
Zutphen heeft al veel ervaring met integraal gebiedsgericht werken, onder meer vanuit Ruimte voor de Rivier 1.0 en eerdere gebiedsontwikkelingen langs de IJssel. Dat maakt Zutphen tot een belangrijk deelgebied in het Regionaal Perspectief Rijngebied én tot een interessante plek om te zien wat gebiedsgericht werken in de praktijk vraagt.
De tocht ging eerst naar Noorderhaven en de IJsselkade, waar de resultaten van eerdere integrale gebiedsontwikkeling en Ruimte voor de Rivier 1.0 zichtbaar zijn. In de Noorderhaven waren de damwanden in de IJssel goed zichtbaar door de lage waterstand in de IJssel. En onder de IJsselbrug werd duidelijk dat die echt aan vervanging toe is.
Op deze plek komt veel samen. Het treinverkeer over de brug moet op tijd rijden, voor vervoer over water moet de brug juist open en motorverkeer moet de stad in. Dat gaat niet goed samen, waardoor files ontstaan. Bovendien levert de hoogwatergeul die eerder is aangelegd, te weinig waterstandsdaling op.
Nu zijn er veel uitdagingen voor Ruimte voor de Rivier 2.0. Die bekeken de Rijndagbezoekers onder meer bij de Tichelbeekse Waard en IJsselstroom. Hier zijn ambities voor wonen, bereikbaarheid, logistiek, bedrijvigheid en moet de waterstand in de IJssel flink dalen. De conclusie: oplossingen moeten robuuster.


Minicollege Co Verdaas adaptief werken in onvoorspelbare tijden
Deltacommissaris Co Verdaas kwam naar de Rijndag met zijn andere pet op: die van hoogleraar gebiedsontwikkeling aan de Technische Universiteit Delft. Afgelopen juni presenteerde hij een essay met de titel ‘Naar een nieuwe planningsdoctrine? Op zoek naar ingrediënten die houvast bieden in onzekere tijden’. Daar kwam hij graag over vertellen, als inspiratie voor de complexe klussen die zijn te klaren in het Rijngebied.
Het valt niet mee … De richting kennen, maar niet het precieze eindbeeld. Hoe doe je dat?
Waar vroeger overal op eenzelfde manier werd gewerkt aan ruimtelijke ontwikkeling - ‘zó breiden we de stad uit met een gewenst eindbeeld en een plan met begroting - is vandaag de dag wel duidelijk dat je geen generiek beleid kunt toepassen in verschillende gebieden. Zeker niet in een dynamische wereld met complexe opgaven en onzekere klimaatscenario’s.
We zullen het anders en vooral adaptief moeten doen. Met het maatschappelijk resultaat dat we beogen in het midden, is het steeds richting blijven zoeken, doen, leren, verantwoorden, bijsturen. Co Verdaas deelde drie belangrijke elementen uit zijn uitvoeriger essay.
1. Onzekerheid als vertrekpunt
Er is geen quick fix. Het helpt als dit doordringt in onze cultuur van werken. Dat vraagt dat we elkaar meenemen in het idee: ‘we weten het nog niet precies’. We zijn verleerd om onzekerheid als vertrekpunt te nemen voor ons handelen en voor het gesprek daarover.
2. Natuurlijk systeem
Water en bodem sturend: dat moeten we nog verder verinnerlijken. Echt snappen hoe dit land is ontstaan, hoe we het riviersysteem hebben geknecht … dat doen we nog niet. Dat zou wel ruimte geven en helpt om goed geïnformeerd afwegingen te maken. We slagen er gelukkig wel steeds beter in. Techniek heeft ons veel goeds gebracht, nu moeten we techniek met het natuurlijk systeem laten werken.
3. Robuustheid
Het loopt vast anders dan je nu denkt. We moeten accepteren dat we nu iets kunnen doen waarover we over vijf jaar zeggen: dat had anders gemoeten. Als we dat principe omarmen, kunnen we meer ontspannen werken. Vraag wel continu feedback, laat je werk bekijken door kritische reflectoren, leer ervan en stel bij.